Degişkenler

Her programlama dilinde degiskenler vardir. Degiskenler programlamada hayati önem tasir. Degiskeni program içinde bir degeri ya da bilgiyi tutan bir birim olarak ifade edebiliriz. Bu bölümde degiskenleri tüm tipleriyle çok ayrintili ve bol örnekli anlatacagim. Ayrica sabitler, tipler ve labelleri de ögrenecegiz. Adindan da anlasilabilecegi gibi degiskenlerin degeri program içinde istenildigi kadar degistirilebilir. Bir degiskenin bir adi, tipi ve degeri vardir. Degisken adi olarak istediginiz ismi verebilirsiniz. Degiskenin tipini ise programinizin basinda var deyimi ile tanimlamak zorundasiniz.
Var Deyimi:

Programda kullanacagimiz bütün degiskenleri programin basinda tanimlamak ve cinsini (sayi mi, yazi mi.. gibi) belirtmek zorundayiz. Her programlama dilinde buna gerek olmayabilir ama Pascal'da bu is mecburidir. Degiskenlerimizi Var deyiminde sonra tanimlamamiz gerekir. Var deyimi bir komut olmadigindan sonuna noktali virgül konulmaz. Genel kullanim sekli:

Var
degisken: degisken_tipi;

seklindedir ve Pascal'da program yapisi dersinde gördügümüz yerde kullanilir. Degisken tiplerini görürken bu deyimin kullanilisini görecegiz. Merak edenler için söyleyim: Var kelimesi Ingilizce Variable kelimesinin kisaltilmisidir ve degisken ya da kisaltma anlamindadir.

Değişken Tipleri

Pascal'da her degiskenin bir tipi olmak zorundadir. Bir degisken programin basinda hangi tipte tanimlandiysa programin sonuna kadar o tipte bilgi saklayabilir ve o degiskene o tipten baska bir tipte veri atanamaz, eklenemez. Yani mesela sayi tipinde bir degiskene "kalkan" degeri atanamaz. Bu durumda program hiç çalismaz ve Pascal editörü hata verip o yanlisligin yapildigi degiskene imleci getirip hata uyarisi yapar. Simdi Pascal'da kullanabilecegimiz degisken tiplerine bakalim.

Sayisal Degiskenler:

Adindan da anlasilacagi gibi degeri bir sayi olabilen degiskenlerdir. Bu degiskenler bir sayiyi tutarlar. Ayrica matematiksel islemlerde de kullanilabilirler. Birkaç çesidi vardir. Öncelikle sayisa degiskenleri ikiye ayirmak gerekir. Birncisi tasayilar ve ikincisi gerçek (ondalikli) sayilar. Tam sayilarin ve ve gerçek sayilarin da kendi aralarinda siniflari vardir. Ilk önce tamsayi tiplerinden baslayalim. Tamsayi tiplerini hemen bir tabloda verelim:

Tip adi	Sinirlari		Kapladigi alan
Shortint	-128..127		1 byte
Byte	0..255		1 byte
Integer	-32768..32767		2 byte
Word	0..65535		2 byte
Longint	-2147483648..2147483647		4 byte

Tabloda tip adi dedigimiz sey var deyimiyle kullanacagimiz ad, sinirlari o sayisal degikenin alabilecegi degerlerin siniridir. Yani byte tipinde bir degiskenin degeri 256 olamaz. Buna göre bizim isimize hangisi yariyorsa onu kullanabiliriz. Kapladigi alan ise bu degisken için hafizada kullanilan alanin byte cinsinden degeridir. Programlarimizin hafizada (hard-disk'te degil) az yer kaplamasi daha iyidir. Bunun için gereksiz yere longint degiskenini kullanmamamiz iyi olur. Çünkü pascalda en fazla 64 kilobyte'lik (yaklasik 64000 byte) degisken kullanabiliriz.

Sayisal Degişken Örnekleri

Örnek 1: Bu program 2 sayiyi toplar ve sonucu ekrana yazar. Simdilik ekrana nasil yazdigimizin üzerinde durmayalim ama zaten sizin de anlayacaginizi düsünüyorum.
Toplama_Denemesi;
Uses Crt;

sayi1,sayi2: integer;
toplam: integer;
clrscr;
sayi1:=19;
sayi2:=81;
toplam:=sayi1+sayi2;
write('Bu sayilarin toplami=',toplam);
readln;

Bu program ekrana 100 yazar. Çünkü toplam isimli degiskenimizin son degeri 100'dür. Burada readln komutu enter'a basilmasini bekler. Bunu daha sonra görecegiz. Write ise ekrana birseyler yazar. Bunu da ayrintili olarak inceleyecegiz. Clrscr ise ekrani temizler. Simdilik görmemiz gereken atama islemleri, yani bir degiskenin degerini degistirme ve degiskenleri tanimlama. Gördügünüz gibi 3 tane degiskenimiz var ve bunlari iki satirda tanimliyoruz. Hepsinin tipi de ayni oldugu için üç degiskenimizi birden

Var
sayi1, sayi2, toplam: integer;

seklinde topluca ya da üçünü de ayri ayri tanimlayabiliriz. Bu sizin keyfinize kalmis.

Örnek 2:Bu program da kullanicidan (yani sizden) aldigi iki sayiyi çarpip ekrana yazar:Program Carpma_Denemesi;
Uses Crt;
Var
a, b, c: integer;
Begin clrscr;
write('Birinci sayiyi giriniz:');
readln(a);
write('Ikinci sayiyi giriniz:');readln(b);
c:=a*b;
writeln('Sonuç=',c);
readln;
End.

Gördügünüz gibi ilk önce a ve b degiskenlerinin degeri kullanicidan aliniyor, sonra c degiskeninin degeri a ile b'nin çarpimi olacak sekilde hesaplanip ekrana yazdiriliyor. Burada readln(degisken_adi); komutunu daha sonra anlatacagiz. Simdilik kullanicidan bir bilgi almak amaciyla kullanildigini bilseniz yeter. Pascal'da ayni satira birden çok komut yazilabilecegini ve büyük-küçük harf ayrimi olmadigini tekrar hatirlatiyim.

Örnek 3:Son olarak sizin kaç yasinda oldugunuzu bulan basit bir program yapalim:

Program Yas_Bul;
Uses Crt;
Var
simdiki_yil, dogum_yili: integer;
yas: byte;
Begin clrscr;
write('Kaç yilinda dogdunuz: ');readln(dogum_yili);
write('Simdi hangi yildayiz: ');readln(simdiki_yil);
yas := simdiki_yil - dogum_yili;
writeln('Siz su anda ',yas,' yasindasiniz!');
Readln;
End.

Gördügünüz gibi simdiki_yil ve dogum_yili degiskenlerini integer yaparken yas degiskenini byte yaptik. Çünkü 255 yasindan daha büyük insan olamaz. Bu durumda bosyere onu da integer yapip hafizada yer isgal etmeyelim. Iyi bir programci olmak için bunlara dikkat etmeliyiz. Yine iyi bir programci olarak degiken isimlerimizi anlamli ve mümkün oldugunca kisa ve o degiskenin içerigi ile alakali yapalim. Program içinde hata yapmamak için bunlar gerekli. Çünkü degiskenlerimize d1, d2, d3, d4... gibi isimler verirsek sonra hangisinin içerigi ne onu karistirabiliriz. Degisken isimlerinin uzunlugu yanilmiyorsam 50 karekter kadar olabilir ve bosluk içeremez, sayi ile baslayamaz. Bu arada crt uniti ise clrscr komutunu kullanmak için gereklidir ve Pascal'in hazir unit'lerindendir (Unit'in ne oldugunu simdilik bosverin!).

Gerçek Sayı Tipleri

Tabii bunlara gerçek diyorsak digerleri sahte degil. Gerçekten kastimiz virgüllü ya da ondalikli ya da kesirli demektir. Bu tip sayilarin da tipki tamsayilarda oldugu gibi çesitleri var. Bu çesitliligin temel sebebi gereksiz hafiza kullanmaya engel olmaktir. Gerçek sayi tipleri sunlardir:

Tip adi	Sinirlari	Kapladigi alan
Real	2.9 x 10^-39..1.7 x 10^38	6 byte
Single	1.5 x 10^-45..3.4 x 10^38	4 byte
Double	5.0 x 10^-324..1.7 x 10^308	8 byte
Extended	3.4 x 10^-4932..1.1 x 10^4932	10 byte
Comp	-2^63+1..2^63-1	8 byte

Burada Real'den baska tiplerin de oldugunu bilmeniz için hepsini gösterdim ama gerçekte sadece Real tipini kullanmaniz yeterlidir. Html'de bir sayinin üstünü göstermek olmadigindan tablo biraz kötü gözüktü. Ben birisini yazi ile yazarsam siz digerlerini anlarsiniz. Real'in sinirlari "2.9 çarpi 10 üzeri -39'dan 1.7 çarpi 10 üzeri 38'e kadardir". Real tipinin disindaki tipleri kullanabilmeniz için prograinizin en basina {$N+} yazmaniz gerekebilir. Bunu bilmeniz gerekmiyor, real size yeter. 

Örnek 1:Bu program girilen sayinin karekökünü bulur. sqrt(); komutunu sonra anlatiriz. Simdilik bu komutun bir sayinin karekökünü bulmaya yaradigini bilmeniz yeter.

Program Karekok;
Uses Crt;
Var
sayi:integer;
karekoku:real;
Begin clrscr;
write('Bir tamsayi giriniz: ');readln(sayi);
karekoku:=sqrt(sayi);
write('Bu sayinin karekökü: ',karekoku:16:5);
readln;
end.

Burda kullanilan write komutunun özel bir sekli. Sayiyi düzgün yazdirmayi sagliyor. Daha sonra ayrintili görecegiz. Bunlari kaldirip direk olarak

write('bu sayinin karekökü:',karekoku);

seklinde yazip deneyin. Sayiyi bilimsel olarak sonuna E falan koyarak yazar.

Örnek 2:Bu program kullanicidan 3 dersinin notunu ister ve ortalamasini bulup ekrana yazar. Program ortalama_bul;
Uses crt;
Var
not1, not2, not3: integer;
ort: real;
Begin Clrscr;
Write('Matematik Notunuz (0..100 arasi): ');readln(not1);
Write('Fizik Notunuz (0..100 arasi): ');readln(not2);
Write('Kimya Notunuz (0..100 arasi): ');readln(not3);
ort:=(not1 + not2 + not3)/3;
write('Ortalamaniz: ',ort:5:2);
Readln;
End.

Burada dikkat etmeniz gereken birsey daha var. ortalamayi hesaplarken yaptigimiz isleme dikkat edin. Tipki matematik dersinde gördügümüz gibi parantezlerin islem önceligi var. Sayilarla yapabileceginiz aritmetik islemleri ilerde görecegiz.

Buraya kadar yapilan ve bundan sonra yapilacak bütün örnekleri kendi elinizle Pascal editöründe yazmanizi tavsiye ederim. Yoksa ögrenemezsiniz. Ama eger kodlari direk olarak Pascal editörüne aktarmak istiyorsaniz kodu isaretleyip sag tiklayin ve kopyala yapin. Daha sonra Not defterini (notepad) açip oraya yapistirin kodlari ve kaydedin. ama kaydederken dosya isminin sonuna .pas yazin. Mesela deneme.pas gibi. Kaydettikten sonra daha önce anlattigimiz sekilde üstüne çift tiklayarak açabilirsiniz. Sonra istediginiz gibi düzeltebilir veya çalistirabilirsini

Set (Küme) Tipi:

Ayni tipte ve birbiriyle ilgili bilgilerin, verilerin olusturdugu topluluga küme denir. Mesela 0 ile 9 sayilarindan bir küme olusturabiliriz. Ama bu kümenin içinde "A" harfi geçemez. Çünkü "A" sayi degildir. Kümenin elemanlari birbirinden virgül yardimiyla ayrilir. Mesela birkaç küme örnegi verelim:
['Ali', 'Ahmet', 'Süleyman', 'Halil Ibrahim']
[0,1,2,3,4,5,6,7,8,9]
['E', 'e', 'H', 'h', #27]

gibi kümeler olabilir. Eger kümenin elemanlari birbirini takip eden cinsten ise aralarina virgül koymak yerine ilkini yazip ardindan .. koyup sonuncusunu yazabiliriz. Mesela

[0..9]
['A'..'Z', 'a'..'z']

gibi. Ilki olan [0..9] ile bir önceki örneklerde olan ve 0'dan 9'a kadar olan bütün tamsayilarin yazildigi örnegin hiçbir farki yoktur. Kümeler böyle ama bunlari Type blogunda söyle tanimlariz:

Type
harfler = Set of ['A'..'Z', 'a'..'z'];
rakamlar = Set of [0..9];
cevaplar = Set of ['EVET', 'HAYIR']

Bu sekilde tanimlanan kümelerin nasil kullanilacagini sonraki konularda örneklerin içerisinde görecegiz. Ayrica kümeler üzerinde kesisim (*), Birlesim (+), Fark (-) ve iliski (=, <>, <=, >=, in) islemleri yapilabiir. Özellikle 'in' isleminden çok faydalanacagiz. Kümelerin içerisinde ayni eleman yanlizca bir kez kullanilabilir ve öncelik sirasi yoktur. Simdi küme ile ilgili bir program yapalim. Simdilik bunda anlamayacaginiz yerler olabilir:

Program Kume_Denemesi;
Uses Crt;
Label
en_bas;
var
tus:char;
Begin
en_bas:
tus:=readkey;
Clrscr;
if tus in ['0'..'9'] then begin
writeln('Bastiginiz Rakam: ',tus);
goto en_bas;
end else begin
clrscr;
writeln(tus,' bir rakam degil!');
end;
readln;
End.

Bu programi TP'da yazip çalistirdigin ve klavyenizde rakamlara basin. Bastiginiza rakam ekranda gözükecektir. Çikmak için rakam hariç bir tusa (herhangi bir harfe) basmalisiniz. Programda daha ögrenmedigimiz komutlar var. Ama kalin yazili olan yere dikkat ederseniz küme'nin en sik kullanildigi yer göreceksiniz. Burada basilan tusun 0 ile 9 arasinda bir rakam olup olmadigi, baska bir degisle basilan tusun 0'dan baslayip 9'da biten elemanlardan olusan bir kümenin içinde olup olmadigi kontrol ediliyor. Eger dogru ise ekrana bu rakam yaziliyor degilse (yani bu sart yanlis ise) basilan tusun bir rakam olmadigi yaziliyor ve enter'a basilmasi bekleniyor.

Char Degişken Tipi

String degiskenler 255 karakterlik veri alabiliyordu. Char ise tahmin edeceginiz gibi daha fazla karakter almiyor! Char tipinde bir degisken yanlizca bir adet karakter alabilir ve bir byte yer kaplar hafizada. Yine string tipindeki gibi deger atamasinda iki apostrof isareti arasina en fazla 1 karakter olabilecek sekilde yazilir. Örnek bir program yapalim daha iyi anlariz.
Program Char_Tipinde_alistirma;
Uses crt;
var
c: char;
isim: string;
a: byte;
begin
clrscr;
write('Yine adinizi girin bakalim....: ');readln(isim);
write('Simdi en fazla ',length(isim),' olacak sekilde sifindan büyük bir sayi giriniz: '); readln(a);
c:=isim[a];
writeln('Sizin isminizin ',a,'. harfi "',c,'"');readln;
end.

Bu örnek simdiye kadar yaptiklarimizin en karisigi gibi gözükebilir ama biraz dikkat ederseniz anlayacaginiz kesin. clrscr; komutuna kadar olan yeri biliyorsunuz. Ondan sonra isim adli degiskene ekrandan (daha sonra ayrintili olarak anlatacagimiz sekilde) bilgi girilmesi isteniyor. Ondan sonra yazilan write ifadesinde bilmedigimiz birsey var. Length fonksyonu bir string tipli ifadenin kaç karakter uzunlugunda oldugunu verir. Bunu da daha sonra anlatacagiz. Ondan sonra c:=isim[a]; ifadesinde c adli char degiskene isim degikeninin a. karakterini atiyoruz. Mesela isminiz "Osman" ise ve a degerine de 3 girdiyseniz c:= ifadesinin karsisindaki deger 'm' olur. Yani c degiskeninin degerine 'm' harfini (karakterini) atamis oluruz. Programi birkaç defa çalistirarak daha iyi anlayabilirsiniz.

Tabii bu sekilde bizim pek isimize yaramayabilir ama özellikle bir char tipindeki degiskeni readkey komutuyla kullanilarak faydalanabiliriz. Bunlara ilerde deginecegiz.

Bunlarin disinda su anda hemen kullanamayacak olsak da diger tiplere de kisaca deginelim.

Boolean Tipli degiskenler:

Degeri ya TRUE (dogru) ya da FALSE (yanlis) olabilen degiskenlerdir. Mantiksal karsilastirmalarda kullanilabilir. Hafizada 1 byte alan kaplar.

Bundan sonraki tipdeki olan dizi ve record tipleri için sonraki derslerde özel bir bölüm açip anlatacagi çünkü kullanim alanlari çok genis.

Dizi (Array) tipli degiskenler:

Dizi degisken genelde benzer bilgileri bulunduran degiskenlerdir. Örnek verirsek daha iyi anlasilir. Önceki programlarimizin birisinde hatirlarsaniz bir ögrencinin üç notunun ortalamasini bulmustuk. Peki 1 degil de 100 ögrenci varsa ne olacak. Her birisi için üç not ve bir ortalama olmak üzere 4 degisken tanimlarsak toplam 400 degisken tanimlamamiz lazim. Bu hem çok uzun zaman alir, hem de degisken isimlerini birbirine karistirmamiz olasidir. Bunun yerine 100 ögrencinin 3'er notunu ve ortalamasini sadece 2 degisken kullanarak kolayca tutabiliriz. Bunun için degisken tanimlarimiz

Var
notlar: Array[1..100,1..3] of byte;
ortalama: Array[1..100] of real;

seklinde olmalidir. Simdilik bunlari nasil kullanacagimiz fazla deginmeden geçelim çünkü diziler diye ayri bir bölümde hepsini anlatacagim.

Kayit (Record) tipli degiskenler:

Simdiye kadar bir ögrencinin adi, notlari ve ortalamasi için ayri degiskenler kullandik. Peki bunlarin hepsini bir ana degiskenin alt degiskenleri olarak tutsak daha kolay ve anlasilir olmaz mi? Özellikle bu tip degiskenler dosyalama konusunda çok isimize yarayacak. Genel olarak tanimlamasi su sekildedir:

Type
kayit_tipi=Record
degiskenler...
end;Var
kayit_adi = kayit_tipi;

Gördügünüz gibi bu tip bir degiskeni tanimlamak için type etiketini kullaniyoruz ve yeni bir tip olusturuyoruz ilk önce. Sonra bir degiskeni tipi bu olacak sekilde tanimliyoruz. Hemen örnek bir program yazalim. Bunu kendi ellerinizle yazmalisiniz (ben de hep öyle yapiyorum):

Program Filiz;
uses crt;
type
ogrenci_tipi=Record
isim: string[40];
not1: byte;
not2: byte;
not3: byte;
orta: real;
end;
Var
ogrenci: ogrenci_tipi;
Begin clrscr;
write('Isminiz:');readln(ogrenci.isim);
write('1. Sinavin sonucu:');readln(ogrenci.not1);
write('2. Sinavin sonucu:');readln(ogrenci.not2);
write('3. Sinavin sonucu:');readln(ogrenci.not3);
ogrenci.orta:=(ogrenci.not1+ogrenci.not2+ogrenci.not3)/3;
write('Ortalamaniz: ');write(ogrenci.orta);
readln;
end.

Gördügünüz gibi kayit tipindeki bir degiskenin alt degiskenini nokta ile ayirarak kayit_degiskeni.alt_degisken seklinde yaziyoruz. Isterseniz with deyimini kullanarak alt degisken isimlerini direk de kullanabilirsiniz:

yastik;
uses crt;
type
ogrenci_tipi=Record
isim: string[40];
not1: byte;
not2: byte;
not3: byte;
orta: real;
end;
Var
ogrenci: ogrenci_tipi;
Begin clrscr;
with ogrenci do begin
write('Isminiz:');readln(isim);
write('1. Sinavin sonucu:');readln(not1);
write('2. Sinavin sonucu:');readln(not2);
write('3. Sinavin sonucu:');readln(not3);
orta:=(not1+not2+not3)/3;
write('Ortalamaniz: ');write(orta:5:2);
end;
readln;
end.

Bu iki program de birbirinin aynisi islemleri yapar. With Türkçe'de "ile, beraber" demektir. Simdilik bu record tipinin üzerinde fazla durmayalim. Dosyalar konusunda ayrintili olarak görecegiz zaten.

Pascal da İlk Adımlar

Artik bilgisayarimizda Turbo Pascal Derleyicisi ve bizde programlama mantigi olduguna göre yavas yavas örneklerle Turbo Pascal'i ve Pascal dilini ögrenmege baslayabiliriz. Kodumuzu iki türlü yazabiliriz.Birinci yöntem kodu Not Defteri gibi bir programda yazip kaydettikten sonra derleyici ile derlemek.Ikinci yöntem ise Turbo Pascal'in editörünü kullanarak kodu yazip derlemek.Eger elinizde bu derslerin yazili dökümü varsa ikinci yöntemi kullanabilirsiniz.Eger derslerin yazili dökümü yoksa,onlari bilgisayar ortaminda okuyup farkli bir Windows programiyla yazmaniz daha kolay olacaktir.Çünkü Turbo Pascal'in orijinal editörü Dos ortaminda çalisiyor ve buda size çok vakit kaybettirebilir.Yinede her sartta birinci yöntemi öneririm.Böylece ikide bir Windows'tan çikmaniza gerek kalmaz.

Pascal Kaynak Kodlarinin(Derlenmemis) uzantisi ".pas"dir.Turbo Pascal degisik uzantili dosyalari derleyebilir(Pascal kodu içermek sartiyla),fakat ".pas" uzantisi yayginlik kazanmis ve benimsenmistir.Bu yüzden Windows'a .pas uzantisini tanitmamiz gerekebilir.Notepad ile bir seyler yazip 1.txt ismi ile kaydedin.Daha sonra bunu Yeniden Adlandirarak(Rename) .txt yerine .pas yazin.Dosya türünü degistirmek istiyor musunuz diyaloguna Evet cevabini verdikten sonra dosyayi çift tiklayin "Birlikte Aç" penceresi açilacaktir.Dosya tanimina Pascal Kaynak Kodu yazin.Program listesinden de Notepad'i bulup seçin."Bu dosyayi açmak için her zaman bu programi kullan" kutusunun seçili olduguna dikkat ederek "Tamam" butonuna basin.Böylece bilgisayariniz .pas uzantili dosyalara ne isim verecegini ögrenmis olur.

Baslat(Start)-->Çalistir(Run) ile çikan kutucuga notepad yazin.Böylece Windows'un klasik Not Defteri programi çalisacaktir.Asagidaki kodu yazin.

Program ilk;
begin
end.
Bu kodu ilk.pas olarak Masaüstü(Desktop)'ne kaydedin.Daha sonra tüm klasör pencerelerini kapatip.Masaüstünde iken Baslat-->Çalistir deyip kutucuga tpc ilk.pas yazin.

Turbo Pascal Version 7.0 Copyright (c) 1983,92 Borland International
ILK.PAS(3)
3 lines, 1472 bytes code, 668 bytes data.
yazisini görürseniz programiniz derlenmis demektir.Masaüstünde ilk programiniz olan Ilk.exe bulunuyorsa basardiniz demektir.Eger bu asamaya gelemediyseniz korkarim daha önceden bir hata yapmissiniz.Kurulum yazisini tekrar inceleyin. Ilk.exe'yi hevesle çalistirdiniz ama bir sey olmadi degil mi?Olmamasi çok dogal çünkü programin sadece ismi,basi ve sonu var.Ama hiçbir islem yok.Bu arada yapilacak islemler begin ile end komutlari arasina yazilir.End komutunun sonundaki nokta(.) ise programin bittigini gösterir.Unutmayin bir programda birden fazla begin ve end bulunabilir.Programi bitiren end nokta ile program içerisindeki endler ise noktali virgül(;) ile sonlandirilmalidir. Genelde pascal kod satiri noktali virgül(;) ile sonlandirilir.Fakat bazi istisnai kodlarda noktali virgül kullanilmaz.Bunlar begin,repeat gibi degisik sekilde sonlandirilan komutlardir.Endise etmenize gerek yok zamani gelince her seyi daha net anlayacaksiniz.

Yukaridaki kodu yorumlamak gerekirse "Program ilk;" satiri programin isminin ilk oldugunu bildirir."begin" komutu programin baslangicini "end" komutu ise programin sonunu belirtir.

Pascal ile yazilabilecek en basit program budur.Bir sonraki derste daha kullanisli programlar yazmaya baslayacagiz.

Read/Readln Komutu

Ekrana yazi yazdirmayi gördük. Simdi de ekrandan (daha dogrusu ekran vasitasiyla kullanicidan) bir veri (isim, yas, telefon numarasi gibi..) almaya bakalim. Bu islem için Read ya da Readln (genellikle readln) komutu kullanilir. Read komutunu kullanirsaniz kullanici çok hata yapar. En iyisi readln kullanmak. Ben bunu anlatayim. Kullanim sekli Readln(degisken); seklindedir ve kullanildigindan kullanicidan bir seyler yazip enter'a basmasini bekler. Enter'a basilinca kullanicinin yazdigi verileri parantez içerisine yazilan degiskene aktarir ve artik bu degiskenin degeri bu olur. Yani üstüne falan eklenmez. Eski degeri silinir ve yeni degeri kullanici ne girdiyse o olur. Genellikle write komutuyla yan yana (daha dogrusu ar arda) kullanilir. Çünkü kullanicinin ne girmesi gerektigini ona söylememiz lazim. Örnek için basit program:
Program Oku_bakiim;
uses crt;
var
a:integer;
isim:string[40];
begin clrscr;
write('Bu program verilen bir sayinin karesini ve kupunu bulur');
writeln;
write('Bir Sayi Giriniz: ');readln(a);
write(a,' sayisinin karesi ',a*a,' ve kubu ',a*a*a,' olur.');
writeln;
write('Adinizi giriniz: ');
readln(isim);
clrscr;
Writeln('Gule gule ',isim);
Writeln('Programi bitirmek icin Entera basiniz...');
readln;
end. 

Programi TP'da yazip çalistirin ve sonucuna bakin. Bu program write/writeln ve readln komutlarinin anlasilmasina yeterlidir. Zaten ilerde bu iki komutu çok kullanacagiz. Belki fark etmissinizdir bu readln komutunun bazi yetersizlikleri var. Mesela kullanicidan bir sayi girmesini istiyoruz. Ama kullanici sayi olmayan buraya bir seyler de yazabilir ve biz bunu engelleyemeyiz. Bu durumda program hata verir. Bunu önlemek için kendi readln komutumuzu kendimiz olusturmaliyiz. Bunu ilerde görecegiz.

WRITE / WRITELN

Programlamanin en genel amaci kullanicidan bazi degerleri alip birtakim -önceden programci tarafindan belirlenmis- islemlerden geçirilip sonuçta bulunan degeri ekrana yazmak oldugu için her programlama dilinde kullanicidan veri alma ve ekrana veri yazma deyimleri vardir. Pascal'da kullanicidan read ya da readln komutlariyla veri alinir ve ekrana write ya da writeln komutlariyla yazilir.

Write/Writeln:

Ekrana bir seyler yazmak için kullanilir. Bu sey sabit bir yazi olabilecegi gibi bir degisken de olabilir. Bu durumda degiskenin kendisinin adi degil, degeri yazilir. Ya da direkmen bir islemin sonucu da yazdirilmak istenebilir. Hatta bunlardan iki ya da daha fazlasini da birlikte yazdirabiliriz. Ilk önce ekrana sabit bir yazi (yazi diyoruz ama sayi ya da isaret de olabilir) yazdirmak için kullanimina bakalim. Bu durumda Write(ifade); gibi kullanilir. ifade yerine iki apostrof isareti arasinda bir seyler yazilabilir. Örnegin write('www.kalkan.cjb.net'); gibi. writeln(www.kalkan.cjb.net); gibi degil! Çünkü www.kalkan.cjb.net bir degisken adi degildir (ve olamaz da..). Bununla ilgili küçük bir uygulama yapalim:

Proram uygulama01;
uses crt;
begin clrscr;
writeln('Yarasa');
write('Web Sitesi:');
writeln('www.programlamadili.blogcu.com');
write('E-mail adresi: programlamadili@yahoo.com');
readln;
end. 

Bu program her zaman ayni sonucu verir. Burada belki fark etmissinizdir write ile writeln'in farkini. Write istenen ifadeyi yazip en sonunda bekler, writeln ise bir alt satirin basina gider ve orada bekler. Bekler dedigim sey imleçtir. Siz yazi yazarken yanip sönen o seye imleç denilir ve Pascal'da bir sey yazmak istediginizde imlecin bulundugu yerden itibaren yazilir. Ekranin istedigimiz bir yerine yazi yazdirmayi da anlatacagiz. write ve writeln komutlarinda bir degil de birden fazla ifade de verebilirsiniz:

Program uygulama02;
uses crt;
begin clrscr;
writeln('Yarasa');
writeln('Benim sitem:','www.programlamadili.blogcu.com');
readln;
end. 

..gibi. Gerçi burada pek isimize yaramiyor. Direkt olarak da yazdirabiliriz. Simdi de bir degiskenin degerini yazdiralim. Bunu da write(degisken); seklinde yapariz. Eger write(degisken1, degisken2, degisken3); seklinde 3 adet degiskeni yazdirirsak hepsi ard arda ve bosluk birakilmadan yazilir.

Örnek:program uygulama03;
uses crt;
var
ad, site: string;
sayi, karesi:longint;
begin clrscr;
sayi:=13;
karesi:=sayi*sayi;
ad:='Yarasa';site:='www.programlamadili.blogcu.com';
writeln(ad);
writeln('web sitesi ', site);
writeln(sayi,'->', karesi);
readln;
end.

Gördügünüz gibi sabit ifade ile degisken de ayni write komutuyla kullanilabiliyor. Bu arada write('web sitesi ',site); ile write('web sitesi ', site); komutunun Pascal için hiçbir farki yoktur. Yani -ilk baslarda da anlattigim gibi- Pascal'da bosluklar önemli degildir (tirnak içindekiler hariç). Mesela a:=b+c; ya da a := b + c; yazabilirsiniz. Bu sizin keyfinize kalmis. Ikisi de ayni isi apar. Hatta

a:=
b
+
c;

olarak 4 satir halinde yazsaniz da ayni isi yapar ve hiçbir hata olmaz. Bir de write komutuyla bir islem de yaptirabilirsiniz. Mesela yukaridaki programda karesi degiskenini kullanmadan programi söyle yazabiliriz:

program uygulama04;
uses crt;
var
ad, site: string;
sayi:longint;
begin clrscr;
sayi:=13;
ad:='Yarasa';
site:='www.programlamadili.blogcu.com';
writeln(ad);
writeln('web sitesi ', site);
writeln(sayi,'->',sayi*sayi);
writeln('15 x 3 = ', 15*3);
readln;
end. 

Programa bir writeln daha ekledik. Gördügünüz gibi writeln komutuyla islemin sonucunu da yazdirabiliyoruz. Bunu da inceleyin. Eger write ile bir sayi yazdiracaksaniz sayilara özel olarak write(82); ile write('82'); ayni isi yapar ve sorun çikartmaz. Ama write('Ahmet'); ile write(Ahmet); ayni degildir. Birincisinde ekrana Ahmet yazar ama ikincisinde Ahmet adli bir degiskenin olup olmadigina bakar, eger varsa degerini ekrana yazar, ancak böyle bir degisken daha önceden (var etiketi ile) tanimlanmamissa program çalismaz. Onun için tirnaklara dikkat edin.

Gotoxy Komutu

Simdiye kadar yaptigimiz programlarda hep ekranin sol üst kösesinden baslayarak bilgileri yazdirdik. Ancak sizin de akliniza "Yahu bu ekranin istedigimiz yerine bir seyler yazdiramaz miyiz?" sorusunuz geldigini tahmin ediyorum. Pascal'da ekranin istenilen yerine gitmek için gotoxy komutu kullanilir. "Gitmek" ten kastim imleci istenilen yere götürmektir. Zaten ekrana write ile bir seyler yazarken imlecin bulundugu yerden itibaren yazildigini söylemistik. Bu komutun kullanimi
gotoxy(X,Y);

seklindedir. Burada X yerine kaçinci kolona gidilmesi isteniyorsa o kolonun numarasi, Y yerine ise kaçinci satira gidilmesi isteniyorsa o satirin numarasi yazilir. Normal bir ekranda 80 kolon ve 24 satir (25'e çikartilabilir) vardir. Gotoxy komutunu kullanirken buna dikkat etmelisiniz. Yani gotoxy(83,12); komutunu yazarsaniz büyük olasilikla istediginiz görüntüyü elde edemezsiniz! Bu komut genelde write ifadesinden önce kullanilir. Zaten amaci da ekranin istenilen yerine yazi yazdirmak degil mi? Bir örnek yapalim:

Program git_bakalim;
uses crt;
begin clrscr;
gotoxy(30,13);write('www.programlamadili.blogcu.com');
readln;
end.

gotoxy(X,Y); komutunda X ve Y yerine degisken de koyabiliriz. Tabii ki bir tam sayi tipli degisken (byte, integer, longint.. gibi). Bu durumda degiskenin degeri neyse ona göre islem yapilir. Mesela küçük bir program yapalim:

Program citir;
uses crt;
var
x,y:byte;
ad:string;
begin clrscr;
write('Adiniz: ');readln(ad);
write('X kordinati: ');readln(x);
write('Y kordinati: ');readln(y);
clrscr;
gotoxy(10,23);
write('Bu program Yarasa tarafindan yapildi!');
gotoxy(x,y);
write(ad);
readln;
end. 

Gotoxy komutunu programlarimizin içinde sikça kullanacagiz.

If ...Then ... Koşul Yapısı

Programlamanin en zevkli yani bir seyleri karsilastirip sonucuna göre bir islem yapmak ya da yapmamaktir diyebilirim. Aslinda programlama da zaten budur. Programlamaya ilk baslarken algoritmalar konusunda bir örnek vermistik. Orada "Eger hava yagmurluysa semsiyeni al" demistik. Bu islemi simdiye kadar ögrendigimiz komutlarla yaptirmamiz olanaksizdir.

Karsilastirma ve karar verme islemleri olmasa program ilk satirindan itibaren satir satir çalisir ve en sonunda "End." komutuyla biter. Yani program içerisinde belirli sartlarda programin akisi degistirilemez. Pascal'da (ve neredeyse bütün programlama dillerinde ve ******lerinde) kontrol deyimi if..then..else seklindedir. Ayrica Pascal'da baska kontrol deyimleri de vardir. If...then...else deyiminin genel kullanimi:

if (sart ya da sartlar) then
sart dogruysa yapilacak islem
else
sart yanlissa yapilacak islem

gibidir. Tabii ki hepsi bir satirda da kullanilabilir. Ayrica sartin dogru olmasi (ya da yanlis olmasi) durumunda birden çok islem yaptirilmak isteniyorsa bu islemlerin hepsi begin ile end arasina su sekilde yazilir:

if (sart ya da sartlar) then begin
sart dogruysa yapilacak islemler
end else
sart yanlissa yapilacak islemler
end;

begin ve end;'i birazdan anlatacagim. Simdi çok basit bir örnek yapalim:

Program Deneme;
Uses Crt;
Var
notu:integer;
Begin Clrscr;
write('Matematik Dersinden Aldiginiz Notu Giriniz: ');Readln(notu);
clrscr;
if notu>69 then write('Aferin Geçtiniz!') else write('Malesef Kaldiniz!');
write(readkey);
end.

Bu program sinavdan aldiginiz notu belirli bir islemden geçiriyor ve sonucuna göre bir seyler yazdiriyor. Simdi biraz daha ayrintili görelim. if komutuna kadar olan her seyi daha önce gördük. Readln komutuyla sayisal bir bilgi olan sinav sonucu notu degiskenine aktariliyor. Ondan sonra ekran siliniyor. Sonra su komut var:

if notu>69 then write('Aferin Geçtiniz!') else write('Malesef Kaldiniz!');

Ilk önce bu komutla ne yapilmak istendigine bakalim. Amaç eger notu degiskeninin degeri 69'dan büyükse ekrana 'Aferin Geçtiniz!', eger degilse (yani notu degiskeninin degeri 69'a esit ya da daha küçükse) ekrana 'Maalesef Kaldiniz' yazdirmaktan ibarettir. Yani bu komutun Türkçe meali:

Eger notu degiskeninin degeri 69'dan büyük ise Aferin Geçtiniz! yaz, 
degilse Malesef Kaldiniz! yaz.

notu>69 ifadesini parantez içerisine de yazabilirsiniz. Zaten birden fazla sart varsa parantez kullanmak mecburidir. Dikkat edin write('Aferin Geçtiniz!') ifadesinde noktali virgül yok. Neden? Çünkü komut daha bitmedi. Derslerin basinda "Pascal'da her komutun sonuna noktali virgül konulur" demistim.

Programlamada notu>69 ifadesinin degeri ya TRUE (dogru) olur ya da FALSE (yanlis). Burada notu'nun degeri 69'dan büyükse bu sart TRUE, degilse FALSE olur. Eger Sart true ise THEN ifadesinden sonraki islemler, eger sartin sonucu false ise ELSE ifadesinden sonraki islemler yapilir. Biraz düsünürseniz burada aslinda else deyimi kullanilmadan da program yapilabilir. Nasil mi? Iste böyle:

Program Deneme;
Uses Crt;
Var
notu:integer;
Begin Clrscr;
write('Matematik Dersinden Aldiginiz Notu Giriniz: ');Readln(notu);
clrscr;
if notu>=70 then write('Aferin Geçtiniz!');
if notu<70 then write('Malesef Kaldiniz!');
write(readkey);
end.

Burada sarti 69 yerine 70 yaptik. Bir sey fark etmez. Maksat degisiklik olsun. Bu arada eger write(readkey); de ne diyorsaniz bir önceki konuya göz atin. Gördügünüz gibi

if (notu>=70) then write('Aferin Geçtiniz!');
if (notu<70) then write('Malesef Kaldiniz!');

ile

if (notu>=70) then write('Aferin Geçtiniz!') else write('Malesef Kaldiniz!');

ifadeleri ayni isi yapiyorlar. Tabii ki else kullanmak daha mantikli. if deyimine genel olarak anladiysak (ve kendimiz de biraz örnek yaptiysak) simdi karsilastirma islemlerine bir göz atalim:

Islem	Anlami
=	Esit. Sagindaki ve solundaki degerler birbirine esit ise sonuç dogru, degilse yanlis olur.
<>	Esit degil. Sagindaki ve solundaki degerler esit degilse sonuç dogru, esitse sonuç yanlis olur. Bu islem sayisal olmayan (yani alfasayisla olan) ifadelerde de kullanilabilir.
>	Büyüktür. Solundaki deger Sagindaki degerden büyükse sonuç dogru, degilse yanlis olur.
<	Küçüktür. Solundaki deger Sagindaki degerden küçükse sonuç dogru, degilse yanlis olur.
>=	Büyük esit. Solundaki deger sagindaki degerden büyükse ya da esit ise dogru, degilse yanlis olur.
<=	Küçük esit. Solundaki deger sagindaki degerden küçük ya da esit ise dogru, degilse yanlis olur.
in	Içerisinde. Solundaki deger sagindaki kümenin içerisinde mevcut ise degeri dogru, degilse yanlis olur.

Buradaki dogru (True) ya da yanlis (False) kavramlarini belirtmistim. Program akisi bunlara göre belirlenir. Simdiye kadar ögrendiklerimizle bir ögrencinin Matematik dersinden 100 üzerinden aldigi sinav notunu 5'lik sisteme çeviren programi yapalim. Beslik sistemin ne oldugunu biliyorsunuzdur:

0-44 arasi 1 45-54 arasi 2 55-69 arasi 3 70-84 arasi 4 85-100 arasi 5

seklindedir. Buradan ögrencilerin 5 alamamasina kizan velilere duyurulur. Simdi programimizi yazalim:

Program Denemedir;
Uses Crt;
Var
yuzluk, beslik:byte;
Begin Clrscr;
write('Matematik sinavinin sonucu (0 ile 100 arasi)..: ');readln(yuzluk);
if yuzluk<=44 then beslik:=1;
if (yuzluk>=45) and (yuzluk<=54) then beslik:=2;
if (yuzluk>=55) and (yuzluk<=69) then beslik:=3;
if (yuzluk>=70) and (yuzluk<=84) then beslik:=4;
if yuzluk>=85 then beslik:=5;
clrscr;
writeln('Yüz üzerinden.....: ',yuzluk);
writeln('Bes üzerinden.....: ',beslik);
readln;
end.

Gördügünüz gibi artik ögrenciler her sinavdan sonra aldiklari notun 5'lik sistemde kaça denk geldigini kara kara düsünmeyecekler. Açacaklar programi yazacaklar notlarini, bilgisayar hesaplayacak :) Bu arada bu and kelimesinin nereden ve neden geldigini anlatacagim, simdiden panige kapilmayin. Bu arada simdiye kadar yaptigimiz programlarimizi EXE yaptiniz mi bilmiyorum. Eger hala denemediyseniz bunu yapin mesela. Açin programinizi ve ilk derslerde anlattigi gibi exe yapin. Muhtelemen exe dosyaniz pascal'in bulundugu dizinde olusacaktir. Ordan bulabilirsiniz. Exe dosyaniz olustugu halde bulamiyorsaniz Baslat menüsünden Bul/Dosya ve Klasörler seçeneginden dosya adini yazarak arayabilirsiniz. Dosyanizi nasil exe yapacaginizi unuttuysaniz "Pascal editörü'nün kullanimi" adli derse bakin. Programi exe yapmayi basardiysaniz Windows'ta çift tiklayarak çalistirabilirsiniz artik. If then else kalibina genel bir giris yaptik. Sidmi devam edelim..

if then else kalibinin genel olarak "if (sart ya da sartlar) then begin islemler.. end else begin islemler.. end;" seklinde oldugunu söyledik. Yani if ile birden çok sarti da sinayabiliriz. Aslinda basta if kalibinin mantiksal karsilastirma oldugunu söylemek gerekirdi ama zaten sizin anladiginizi saniyorum. Yani siz bu if kalibini kullaninca bilgisayara bir mantiksal karsilastirma yaptiriyorsunuz. Bir önceki örnegimizde if ile birlikte iki sart kullandik. Sartimiz söyle idi:

if (notu>=55) and (notu<=69) then beslik:=3;

Burada and kelimesiyle (Türkçe'si "ve" demektir) yanlizca iki sartin da dogru oldugu durumlarda bu islemi yapmasini söylüyoruz. (Bu arada tahmin ettiginiz gibi else'in kullanimi zorunlu degil.) Yukardaki sartin Türkçesi söyledir:

Eger notu degiskeninin degeri 55'ten büyük ya da 55'e esit VE notu degiskeninin 
degeri 69'dan küçük ya da 69'a esit ise beslik degiskeninin degerini 3 yap.

Burada >= ve <= kullandigimizdan cümle biraz karisik oldu. Baska bir örnegi Türkçe'ye çevirelim. Örnegin;

if (notu>54) and (notu<70) then beslik:=3;

Kalibinin Türkçe'si daha sade olur ve yukardaki örnekle aslinda ayni isi yapar (Sayilara dikkat ederseniz bunu görürsünüz):

Eger notu 54'den büyük VE 70'den küçük ise beslik degiskeninin degerini 3 yap.

Yani burada aslinda bilgisayara notu degiskeninin degerinin 55 ile 69 arasinda oldugu durumlardan bahsediyoruz. Zaten notu degiskeninin degeri 54'den büyükse ve 70'den küçükse bunlardan baska bir sayi olamaz. Peki ilk derslerimizde ögrendigimiz Set (yeni Küme) tipinde bir veri kullanarak bunu daha kisa ve anlasilir olarak yapamaz miyiz. Mesela bilgisayara direk olarak "Eger notu 55 ile 69 arasindaysa beslik degiskeninin degerini 3 yap" diyemez miyiz? Deminki örnekte And kullanmistik, burdada Türkçesi içerisinde, içinde anlaminda olan in kelimesini kullanacagiz. Yani notu degiskeninin degerinin "55 ile 69 arasindaki tüm sayilari kapsayan bir küme" içerisinde olup olmadigini kontrol edecegiz. Nasil mi? Iste böyle:

if notu in [55..69] then beslik:=3;

Gördünüz mü ne kadar kisa ve anlasilir oldu! Burada kümemiz [55..69] 'dur. Bunu daha önce anlatmistik. Ama birazdan in ifadesiyle kullanimini özel olarak ele alacagiz. Simdi and ve in gibi diger ifadelerin hepsine bir göz atalim:

Ifade	Anlami
AND	Ve demektir. Arasina konuldugu iki (ya da daha fazla) sartin hepsinin dogru oldugu durumlarda sonuç dogru, aksi halde yanlis olur.
OR	Veya anlamindadir. Arasina konuldugu iki (ya da daha fazla) sartin en az birisinin dogru oldugu durumlarda sonuç dogru, aksi halde, yani hepsi yanlis ise sonuç yanlis olur.
NOT	Degil manasindadir. Bir ya da daha fazla sartin soluna konuldugunda sartlarin sonucunun tersini yapar. Yani sonuç true ise false, false ise true olur.

In ifadesi bunlarin içerisine girmiyor. Zaten onu bir önceki sayfadaki tabloda vermistik. Ayrica bir de az kullanilan xor var ama ben simdiye kadar onu hiç kullanmadim. Gerekirse ilerde anlatiriz. Anlami "veya degil"dir.